प्रस्तुत पाठ में राष्ट्रीय गीत ‘ Vande Bharat Mataram (वन्दे मातरम्) ‘ और राष्ट्रीय ध्वज का वर्णन करते हुए भारतमाता के सौन्दर्य, गौरव, पर्वतों, नदियों एवं त्याग और शौर्य को दर्शाया गया है। इसमें गंगा, यमुना, सरस्वती जैसी पवित्र नदियाँ बहती हैं। अयोध्या, मथुरा, काशी जैसे पवित्र तीर्थस्थल हैं, जहाँ असंख्य लोग विभिन्न स्थानों से आकर श्रद्धा व्यक्त करते हैं। वस्तुतः यह पाठ हमें भारतमाता का गौरव बढ़ाने और उसकी वन्दना करने के लिए प्रेरित करता है साथ ही बालकों में देशभक्ति का भाव जाग्रत करता है।
Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharat Mataram
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपवेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु –
(क) पर्वतराजः कः ?
उत्तर:- हिमालय:।
(ख) समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ?
उत्तर:- भारतमातु:।
(ग) त्रिवर्णयुतः ध्वजः कुत्र विलसति ?
उत्तर:- भारतदेशे।
(घ) ध्वजस्थितः केशरवर्णः अस्मान् किं वक्तुं प्रेरयति ?
उत्तर:- जयतु सैनिक:।
(ङ) कृषकबान्धवाः भारतभूमिं कैः सिञ्चन्ति ?
उत्तर:- स्वेद बिन्दुभि:।
(च) केषां धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति ?
उत्तर:- वैज्ञानिकानाम्।
(छ) सूर्यः कं विना नित्यं सञ्चरति ?
उत्तर:- विरामं।
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु –
(क) पवित्राः नद्यः काः?
उत्तर:- यमुना, सरस्वती, सिन्धु:, ब्रह्मपुत्र:, गण्डकी, गंगा, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादय: पवित्रा नद्य: सन्ति।
(ख) विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः किमर्थम् आगच्छन्ति ?
उत्तर:- तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुं विविध्यः प्रदेशेभ्यः असंख्याः जनाः आगच्छन्ति।
(ग) धर्मचक्रं कं भावं बोधयति ?
उत्तर:- धर्मचक्रं सततं कर्म कर्तव्यम्, श्रम एवं जीवनस्य मार्गः इति भावं बोधयति ।
(घ) कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः कथं सञ्जाता?
उत्तर:- कृषक बान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता
(ङ) विज्ञानस्य केषु क्षेत्रेषु भारतीयैः यशः प्राप्तम् ?
उत्तर:- भारतीयैः अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, आयुधशास्त्रे च विज्ञानस्य क्षेत्रेषु यशः प्राप्तम्।
(च) अन्ते सर्वे किं गीतं गायन्ति ?
उत्तर:- अन्ते सर्वे गीतं गायन्ति-वयं बालका भारतभक्ताः वयं बालिका भारतभक्ताः । वयं हि सर्वे भारतभक्ताः पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः ॥
प्रश्न 3. रेखाङ्गकितानि पदानि आश्रित्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु –
यथा-अस्माकं वत्सला भारतमाता ।
उत्तराणि-केषां वत्सला भारतमाता ?
(क) समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति ।
उत्तर:- समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ?
(ख) जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति ।
उत्तर:- जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं’कुत्र स्थापयन्ति?
(ग) वीराः भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः ।
उत्तर:- के भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः?
(घ) ‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ।
उत्तर:- ‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम कान् प्रेरयति?
(ङ) नदी कष्टानि सहमाना प्रवहति।
उत्तर:- कः कष्टानि सहमाना प्रवहति?
(च) वयं गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्मः।
उत्तर:- वयं गौरववर्धनार्थं किं कुर्मः?
प्रश्न 4. अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानेषु रूपाणि लिखन्तु-
| कं. | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| क | चरणम् | चरणौ | चरणान् (द्वितीया विभक्ति) |
| ख | नदी | नद्यौ | नद्यः (प्रथमा विभक्तिः) |
| ग | ललाटे | ललाटयोः | ललाटेषु (सप्तमी विभक्तिः) |
| घ | देशाय | देशाभ्याम् | देशेभ्यः (चतुर्थी विभक्तिः) |
| ड़ | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि (प्रथमा विभक्तिः) |
| च | वैज्ञानेन | वैज्ञानेभ्यः | वैज्ञानिकैः (तृतीया विभक्तिः) |
| छ | अहम् | आवाम् | वयम् (प्रथमा विभक्तिः) |
प्रश्न 5. अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषायां/प्रान्तीयभाषायाम्/आङ्ग्लभाषायां वा अनुवादं कुर्वन्तु-
(क) भारतभूमौ पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति ।
उत्तर:- भारतभूमि में पवित्र नदियाँ बहती हैं।
(ख) भारतस्य मस्तके हिमालयः मुकुटरूपेण शोभते ।
उत्तर:- भारत के मस्तक पर हिमालय मुकुट के समान शोभायमान है।
(ग) भारतभूमौ श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते।
उत्तर:- भारतभूमि में श्रेष्ठ पर्वत विराजमान हैं।
(घ) राष्ट्रध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः सन्ति ।
उत्तर:- राष्ट्रीय ध्वज में केसरिया, सफेद और हरे रंग होते हैं।
(ङ) वयं भारते जन्म प्राप्तवन्तः ।
उत्तर:- हमने भारत में जन्म प्राप्त किया है।
प्रश्न 6. अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं विभक्तिं वचनं च लिखन्तु-
| . | शब्दः | विभक्तिः | वचनम् |
| (क) | भारतमाता | प्रथमाविभक्तिः | एकवचनम् |
| (ख) | नद्यः | प्रथमाविभक्तिः | बहुवचनम् |
| (ग) | ललाटे | सप्तमीविभक्तिः | एकवचनम् |
| (घ) | तीर्थक्षेत्राणाम् | षष्ठीविभक्तिः | बहुवचनम् |
| (ङ) | देशस्य | षष्ठीविभक्तिः | एकवचनम् |
| (च) | बलिदानम् | द्वितीयाविभक्तिः | एकवचनम् |
| (छ) | कृषीवलबान्धवाः | प्रथमाविभक्तिः | बहुवचनम् |
| (ज) | अस्मान् | द्वितीयाविभक्तिः | बहुवचनम् |
| (झ) | क्षेत्रेषु | सप्तमीविभक्तिः | बहुवचनम् |
[…] […]
[…] प्रथम: पाठ: वन्देभारतमातरम् […]