class 7 sanskrit chapter 5 Question Answer सेवा हि परमो धर्म:
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter सेवा हि परमो धर्म: Hindi & English Translation सरल भाषा में दिया है। साथ ही Deepakam Class 7 Chapter 5 सेवा हि परमो धर्म: Question Answer in Hindi के सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नों के उत्तर भी सरल भाषा में लिखे गए हैं। इस पाठ के प्रश्न उत्तर के लिए Class 7 Chapter 5 सेवा हि परमो धर्म: Hindi anuvad यहां खोले।
इन्हें भी पढ़ें:- NCERT Solutins for Class 7 Sanskrit Deepakam all Chapter
संस्कृत वाक्य
नागार्जुनः प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च आसीत्। सः अहोरात्रं प्रयोगशालायां कार्य करोति स्म। एकदा सः महाराजं निवेदितवान् – “महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः” इति। राजा एतद् अङ्गीकृतवान् उक्तवान् च ‘अस्तु, अहं व्यवस्थां करोमि । श्वः केचन योग्याः युवकाः आगमिष्यन्ति। भवान् परीक्षां कृत्वा तेषु युवकेषु कमपि योग्यं स्वीकरोतु’ इति।
हिन्दी अनुवाद
नागार्जुन एक प्रसिद्ध रसायनशास्त्री और चिकित्सक थे। वे दिन-रात प्रयोगशाला में कार्य किया करते थे। एक दिन उन्होंने राजा से निवेदन किया- “महाराज! मेरे चिकित्सकीय कार्य के लिए एक सहायक की आवश्यकता है।” राजा ने इस बात को स्वीकार किया और कहा- “अवश्य ! मैं इसकी व्यवस्था करता हूँ। कल कुछ योग्य युवक आएँगे। आप उनकी परीक्षा लेकर उनमें से किसी एक योग्य को चुन लीजिए।”
English Translation
Nagarjuna was a renowned chemist and physician. He used to work in his laboratory day and night. One day, he requested the king, “Your Majesty! I need an assistant for my medical work.” The king agreed and said, “Certainly! I shall make the arrangements. Some capable young men will arrive tomorrow; you may test them and select the most suitable one.”
संस्कृत वाक्य
अन्यस्मिन् दिने द्वौ युवकौ आगतवन्तौ। नागार्जुनः द्वयोः विद्याभ्यासविषये पृष्टवान् । द्वयोः अपि विद्याभ्यासविषयः समानः एव आसीत्। तदा नागार्जुनः तौ एकं विशिष्टं रसायनं निर्माय आगच्छताम् इति सूचितवान् । तदर्थं दिनद्वयस्य अवसरं दत्तवान् । “गमनसमये राजमार्गेण गच्छताम्” इत्यपि सूचितवान् ।
हिन्दी अनुवाद
अगले दिन दो युवक आए। नागार्जुन ने उन दोनों से उनकी शिक्षा के विषय में पूछा। दोनों की शिक्षा समान थी। फिर नागार्जुन ने उन्हें एक विशिष्ट रसायन बनाकर लाने के लिए कहा। इसके लिए उन्होंने दो दिन का समय दिया। साथ ही उन्होंने यह भी निर्देश दिया “जाते समय राजमार्ग से ही जाना।”
English Translation
The next day, two young men arrived. Nagarjuna asked them about their education; both had the same educational background. He then asked them to prepare and bring back a specific chemical compound, giving them two days to complete the task. He also instructed them, “Travel only along the main highway.”
संस्कृत वाक्य
दिनद्वयानन्तरं नागार्जुनस्य समीपे प्रथमः युवक आगतवान्। “औषधनिर्माण किमपि कष्टं न अभवत् खलु?” इति नागार्जुनः पृष्टवान् । युवकः स्वनिष्ठां दर्शयितुं स्वगृहस्य समस्याः वर्णितवान् – “पितुः उदरवेदना, मातुः ज्वरः च आसीत्। तथापि अहं तत्सर्वं परित्यज्य औषधं निर्मितवान्” इति उक्त्वा नागार्जुनाय रसायनं दत्तवान् ।
हिन्दी अनुवाद
दो दिन बाद नागार्जुन के पास पहला युवक आया। नागार्जुन ने पूछा- “दवा बनाने में कोई कठिनाई तो नहीं हुई?” युवक ने अपनी लगन दिखाते हुए अपने घर की समस्याओं का वर्णन किया- “पिता को पेट दर्द था, माता को बुखार था, फिर भी मैंने यह सब छोड़कर दवा बनाई।” ऐसा कहकर उस युवक ने नागार्जुन को वह दवा दे दी
English Translation
Two days later, the first young man came to Nagarjuna. Nagarjuna asked, “Did you face any difficulty in preparing the medicine?” Demonstrating his dedication, the young man described the problems at his home: “My father had a stomach ache and my mother had a fever; yet, setting all that aside, I prepared the medicine.” Having said this, the young man handed the medicine to Nagarjuna.
संस्कृत वाक्य
तदभ्यन्तरे द्वितीयः युवकः अपि आगतवान्। सः खिन्नः आसीत्। तमपि नागार्जुनः पृष्टवान् । तदा युवकः उक्तवान् “अहम् औषधं निर्मातुं न शक्तवान्” इति। “किमर्थं न शक्तवान्?” इति नागार्जुनः पृच्छति । युवकः उक्तवान् – “राजमार्गे अहं कञ्चित् रोगिणं दृष्टवान्।
हिन्दी अनुवाद
उसी समय दूसरा युवक भी वहाँ आया। वह दुःखी था। नागार्जुन ने उससे भी पूछा। तब उस युवक ने कहा- “मैं औषधि (दवा) नहीं बना सका।” नागार्जुन ने पूछा- “तुम क्यों नहीं बना सके?” युवक ने कहा- “राजमार्ग पर मैंने एक बीमार व्यक्ति को देखा।”
English Translation
Just then, another young man arrived. He was distressed. Nagarjuna asked him as well. The young man replied, “I could not prepare the medicine.” Nagarjuna asked, “Why couldn’t you?” The young man said, “I saw a sick person on the highway.”
संस्कृत वाक्य
तस्य परिस्थितिः शोचनीया आसीत्। अहं तं स्वगृहं नीतवान् । दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसम् । अद्य प्रातः सः स्वस्थः अभवत् । अहं ततः साक्षात् अत्र आगतवान्। रसायननिर्माणार्थं समयम् एव न प्राप्तवान्” इति ।
हिन्दी अनुवाद
उसकी स्थिति बहुत दयनीय थी। मैं उसे अपने घर ले गया। दो दिन तक मैं उसकी सेवा में लगा रहा। आज सुबह वह स्वस्थ हो गया। उसके बाद मैं स्वयं यहाँ आया। (लेकिन) औषधि बनाने के लिए समय ही नहीं प्राप्त कर सका।
English Translation
His condition was very pitiable. I took him to my home. I spent two days nursing him back to health. He recovered this morning. After that, I came here myself. (However,) I could not find the time to prepare the medicine.
संस्कृत वाक्य
तदनन्तरं नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सहायकत्वेन स्वीकृतवान्। राजा एतं वृत्तान्तं श्रुत्वा आश्चर्यं प्रकटितवान् । सः नागार्जुनं पृष्टवान् – “प्रथमः युवकः औषधं कृत्वा आनीतवान्। द्वितीयः तथा न कृतवान् । तथापि भवान् किमर्थं द्वितीयं चितवान्”?
हिन्दी अनुवाद
उसके बाद नागार्जुन ने दूसरे युवक को सहायक के रूप में स्वीकार कर लिया। राजा ने जब यह घटना सुनी, तो उन्होंने आश्चर्य प्रकट किया। उन्होंने नागार्जुन से पूछा -“पहले युवक ने दवा बनाकर ला दी थी। दूसरा वैसा नहीं कर सका। फिर भी आपने दूसरे को ही क्यों चुना?”
English Translation
After that, Nagarjuna accepted the second young man as his assistant. When the king heard about this incident, he expressed surprise. He asked Nagarjuna, “The first young man had prepared and brought the medicine, whereas the second could not do so. Yet, why did you choose the second one?”
संस्कृत वाक्य
नागार्जुनः अवदत् – “द्वितीयः अपि औषधनिर्माणे कुशलः अस्ति। किन्तु तेन समयः न प्राप्तः। यतः सः सेवायां निरतः आसीत्। तं रोगिणम् अहं पूर्वमेव मार्गे दृष्टवान्। अतः ‘राजमार्गेण गन्तव्यम्’ इति अहं युवकद्वयं सूचितवान्। प्रथमः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान्। सः यन्त्रवत् कार्यं करोति । तस्मिन् सेवायाः भावना नास्ति । सेवाभावनां विना चिकित्सकः कथं भवेत् ? अतः अहं द्वितीयस्य चयनं कृतवान्” इति।
हिन्दी अनुवाद
नागार्जुन ने कहा- “दूसरा युवक भी औषधि बनाने में निपुण है। लेकिन उसे समय नहीं मिला, क्योंकि वह सेवा में लगा हुआ था। मैंने उस रोगी को पहले ही रास्ते में देखा था। इसलिए मैंने दोनों युवकों को कहा कि ‘राजमार्ग से जाना चाहिए।’ पहला युवक रोगी को देखकर भी आगे बढ़ गया। वह मशीन की तरह काम करता है। उसमें सेवा की भावना नहीं है। जिसमें सेवा की भावना न हो, वह चिकित्सक कैसे हो सकता है? इसी कारण मैंने दूसरे युवक को चुना।”
English Translation
Nagarjuna said, “The second young man is also skilled in preparing medicines. However, he did not have the time because he was engaged in serving others. I had already seen that patient on the way, so I told both young men that they should take the main road. The first young man simply moved on after seeing the patient; he works like a machine. He lacks the spirit of service. How can someone who lacks the spirit of service be a physician? That is why I chose the second young man.”
class 7 sanskrit chapter 5 सेवा हि परमो धर्म: Question Answer
प्रश्न 1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तराणि लिखन्तु-
(क) कः प्रसिद्धः चिकित्सकः आसीत्?
उत्तर नागार्जुनः।
(ख) अन्यस्मिन् दिवसे कौ आगतौ ?
उत्तर द्वौ युवकौ।
(ग) कः खिन्नः आसीत् ?
उत्तर द्वितीयः युवकः।
(घ) रुग्णस्य परिस्थितिः कथम् आसीत् ?
उत्तर शोचनीया।
(ङ) नागार्जुनः सहायकरूपेण कं चितवान्?
उत्तर द्वितीयं युवकम्।
(च) कां विना चिकित्सकः न भवति ?
उत्तर सेवाभावनाम्।
(छ) नागार्जुनः युवकौ केन मार्गेण गन्तुं सूचितवान्?
उत्तर राजमार्गेण।
प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु –
(क) अहोरात्रं नागार्जुनः कुत्र कार्यं करोति स्म?
उत्तर अहोरात्रं नागार्जुनः प्रयोगशालायाम् कार्यं करोति स्म।
(ख) नागार्जुनः महाराजं किं निवेदितवान्?
उत्तर नागार्जुनः महाराजं औषधनिर्माणस्य सम्पूर्णवृत्तान्तं निवेदितवान् ।
(ग) प्रथमः युवकः कथं कार्यं कृतवान्?
उत्तर प्रथमः युवकः यन्त्रवत् कार्यं कृतवान् ।
(घ) द्वितीयः युवकः राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा किं कृतवान्?
उत्तर द्वितीयः युवकः राजमार्गे रोगिणे दृष्ट्वा तं स्वगृहं नीतवान् ।
(ङ) सेवायाः भावनां विना किं न भवेत् ?
उत्तर सेवायाः भावनां विना चिकित्सकः न भवेत् ।
प्रश्न 3. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां स्त्रीलिङ्ङ्गरूपाणि लिखन्तु-
| उत्तराणि | एकवचनम् | बहुवचनम् |
| (क) पठितवान् | पठितवती | पठितवत्यः |
| (ख) गतवान् | गतवती | गतवत्यः |
| (ग) लिखितवान् | लिखितवती | लिखितवत्यः |
| (घ) खादितवान् | खादितवती | खादितवत्यः |
| (ङ) क्रीडितवान् | क्रीडितवती | क्रीडितवत्यः |
| (च) हसितवान् | हसितवती | हसितवत्यः |
| (छ) निवेदितवान् | निवेदितवती | निवेदितवत्यः |
| (ज) सूचितवान् | सूचितवती | सूचितवत्यः |
प्रश्न 4. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां पुंल्लिङ्गरूपाणि लिखन्तु-
| उत्तराणि | एकवचनम् | बहुवचनम् |
| (क) पठितवती | पठितवान् | पठितवन्तः |
| (ख) कृतवती | कृतवान् | कृतवन्तः |
| (ग) दृष्टवती | दृष्टवान् | दृष्टवन्तः |
| (घ) दत्तवती | दत्तवान् | दत्तवन्तः |
| (ङ) प्रक्षालितवती | प्रक्षालितवान् | प्रक्षालितवन्तः |
| (च) धावितवती | धावितवान् | धावितवन्तः |
प्रश्न 5. उदाहरणानुसारं वाक्यानि परिवर्तयन्तु-
बधा-पिता कषायं पिबति । पिता कषायं पीतवान् ।
अहं पुस्तकं नयामि। अहं पुस्तकं नीतवान्/नीतवती ।
उत्तराणि (क) युवकः आपणं गच्छति । युवकः आपणं गतवान् ।
(ख) सः रोटिकां खादति । सः रोटिकां खादितवान् ।
(ग) महिला वस्त्रं ददाति । महिला वस्त्रं दत्तवती ।
(घ) बालकः द्विचक्रिकातः पतति । बालः द्विचक्रिकातः पतितवान् ।
(ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति । पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।
(च) अहं गृहपाठं लिखामि । अहं गृहपाठं लिखितवान्/लिखितवती ।
(ङ) त्वं कुत्र गच्छसि ? त्वं कुत्र गतवान्/गतवती?
(ज) अश्वाः वने धावन्ति । अश्वाः वने धावितवन्तः ।
(न) बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति । बालिकाः शीघ्रं आगतवत्यः ।
(३) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः ।
प्रश्न 6. अनुच्छेदे कोष्ठकेषु केचन धातवः दत्ताः सन्ति । उपरि दत्तम् अवधेयांशं पठित्वा ‘स्म’ इति अव्ययपदम् उपयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखन्तु ।
उत्तराणि – शीर्षकः साभिमानः कृषकः कृषकः प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म (गच्छ्) । जलसेचनं करोति स्म (कृ)। कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म (स्थापय्)। सः कृषिकार्य समयक् जानाति स्म (ज्ञा) । अतः अन्ये कृषकाः संशयेन पृच्छन्ति स्म (पृच्छ)। सः स्वाभिमानेन जीवति स्म (जीव्) । अतः ‘अहं कृषकः भूमिपुत्रः’ इति साभिमानं वदति स्म (वद्) । सः क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म (योजय्), न तु कृतकान् पदार्थान्। अतः व्रीहेः गुणवत्ता अधिका भवति स्म (भव्) । जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म (क्रीण्)। एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जनाः कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म (जीव्) । सः सर्वान् वदति स्म (वद्) “कृषकः न दीनः न च दद्रिः, परं सर्वेषां पोषकः” इति।