Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 3 मित्राय नमः Hindi & English Translation

Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 3 मित्राय नमः Hindi & English Translation

इस पोस्ट में हमने Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter मित्राय नमः Hindi & English Translation सरल भाषा में दिया है। साथ ही Deepakam Class 7 Chapter 3 मित्राय नमः Question Answer in Hindi के सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नों के उत्तर भी सरल भाषा में लिखे गए हैं। इस पाठ के प्रश्न उत्तर के लिए Class 7 Chapter 3 मित्राय नमः Hindi anuvad यहां खोले।

इसे पढ़ें:- NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam all Chapert

छात्रा: -नमो नमः आचार्य !
आचार्या – शुभं भवतु । उपविशन्तु सर्वे।
छात्रा: – आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?
आचार्या – निश्चयेन, वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
योगिता – आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु ।
आचार्या – समीचीनम् । सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति। प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति । तेषु प्रथमः मन्त्रः अस्ति – ‘ॐ मित्राय नमः’ इति ।
छात्राः – आम् महोदये ! वयं स्मरामः ……।

हिन्दी अनुवाद
छात्राएँ- हे आचार्ये ! आपको बार-बार नमस्कार है।
आचार्या- तुम सभी का कल्याण हो। सब बैठ जाओ।
छात्राएँ – हे आचार्ये ! क्या आज आप हमें योगासन सिखाएँगी?
आचार्या -निश्चित रूप से। बताओ, कौन-सा आसन सीखना चाहते हो?
योगिता – हे आचार्ये! आज कृपया सूर्यनमस्कार सिखाइए।
आचार्या – बहुत उचित । सूर्यनमस्कार बारह आसनों का एक समूह है। प्रत्येक सूर्यनमस्कार से पहले एक मंत्र होता है। उनमें पहला मंत्र है- ‘ॐ मित्राय नमः’ ऐसा।
छात्राएँ – हाँ, आचार्ये! हम उसे याद करते हैं। हमें याद है।

English Translation
Students – O Teacher! We offer you our repeated salutations.
Teacher – May you all be blessed. Please, everyone sit down.
Students – O Teacher! Will you teach us yoga postures today?
Teacher – Certainly. Tell me, which posture would you like to learn?
Yogita – O Teacher! Please teach us Surya Namaskar (Sun Salutation) today.
Teacher – That is excellent. Surya Namaskar is a sequence of twelve postures. There is a mantra associated with each Surya Namaskar. The first mantra among them is—’Om Mitraya Namah’.
Students – Yes, Teacher! We are learning it. We remember it.

आचार्या – अत्युत्तमम् ! मिलित्वा वदन्तु ।
छात्राः- ॐ मित्राय नमः।
हिन्दी अनुवाद – बहुत अच्छा। सभी मिलकर बोलो।
छात्राएं – में मंत्र बोलती है।
ॐ रवये नमः ।
ॐ भानवे नमः ।
ॐ खगाय नमः।
ॐ हिरण्यगर्भाय नमः।
ॐ मरीचये नमः ।
ॐ सवित्रे नमः ।
ॐ अर्काय नमः ।
ॐ सूर्याय नमः ।
ॐ पूष्णे नमः।
ॐ आदित्याय नमः ।
ॐ भास्कराय नमः ।
(सर्वान्ते) ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः

आचार्या – अत्युत्तमम् । इदानीम् एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि। भवन्तः शृण्वन्तु अनुवदन्तु च।
हिन्दी अनुवाद: बहुत अच्छा मै एक श्लोक के माध्यम से तुम्हें सूर्य-नमस्कार के लाभ बताऊंगी।

Sanskrit Shloka:

आदित्यया भरकारान् के कुर्यास्ति दिने दिने ।
आयु: प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते।।

हिन्दी अनुवाद-जो लोग प्रतिदिन सूर्यदेव को नमस्कार (प्रणाम) करते हैं, उनमें आयु (जीवन), बुद्धि, शक्ति, उत्साह और तेज (ओज) उत्पन्न होता है।

Sanskrit:

एवं योगासनेषु सूर्यनमस्कारः एकः श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति। सूर्यनमस्कारेण शारीरिक, (मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते । अतः वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम। ‘स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः’ च प्राप्नवाम। अस्तु, पुनः अग्रिमकक्षायाम् अन्येषाम् आसनानां विषये ज्ञास्यामः ।
छात्रा: धन्यवादाः आचार्ये !

हिन्दी अनुवाद -इस प्रकार योगासनों में सूर्यनमस्कार एक उत्तम आसनों का क्रम है। सूर्यनमस्कार करने से शरीर की, मन की और आत्मा की शक्ति बढ़ती है। इसलिए हम प्रतिदिन सूर्यनमस्कार करें। हम ‘स्वस्थ शरीर और स्वस्थ मन’ प्राप्त करें। अच्छा, अब अगली कक्षा में हम अन्य आसनों के बारे में जानेंगे ।
छात्राएँ-धन्यवाद आचार्ये।

English Translation
Thus, Surya Namaskar is an excellent sequence of yoga postures. Practicing Surya Namaskar enhances the strength of the body, mind, and soul. Therefore, let us practice Surya Namaskar daily. Let us attain a healthy body and a healthy mind. Well, in the next class, we will learn about other yoga postures.
Students: Thank you, Acharya.

Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 3 मित्राय नमःQuestion Answer in Hindi

प्रश्न 1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु –
(क) शुभं भवतु इति कः वदति ?
उत्तर आचार्या
(ख) योगिता आचार्यां ‘किं शिक्षयतु’ इति वदति ?
उत्तर सूर्यनमस्कारम्
(ग) सूर्यनमस्कारः कतीनाम् आसनानां समाहारः अस्ति?
उत्तर द्वादशानाम्
(घ) केषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः?
उत्तर योगासनेषु
(ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः कीदृशं शरीरं प्राप्नुवन्ति?
उत्तर स्वस्थम्।

प्रश्न 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु –
(क) सर्वे छात्राः आचार्यां किं पृच्छन्ति?
उत्तर सर्वे छात्राः आचार्या पृच्छन्ति “आचार्ये! किं अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति?”
(ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन कः आशयः?
उत्तर ‘सूर्यनमस्कारः’ इत्यनेन द्वादशासनानां समाहारः तथा शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक बलदायक क्रियायाः आशयः अस्ति।
(ग) आचार्या कं श्लोकं पाठयति?
उत्तर आचार्या निम्नलिखितं श्लोकं पाठयति-“आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिन । आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते ॥”
(घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः कः?
उत्तर सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः “ॐ मित्राय नमः” अस्ति ।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण कीदृशं बलं वर्धते?
उत्तर सूर्यनमस्कारेण शारीरिक, मानसिकं च आध्यात्मिकं बलं वर्धते ।

प्रश्न 3. पाठात् समुचितं पदं चित्वा अधः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
(क) प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति ।
(ख) वयं प्रतिदिनं नमस्कारान् करवाम।
(ग) स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम।
(घ) एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
(ङ) आदित्यस्य सूर्यनमस्कारं ये कुर्वन्ति दिने दिने।

प्रश्न 4. पाठे विद्यमानानां ‘नमः’ युक्तशब्दानां सङ्ग्रहं कृत्वा लिखन्तु –
यथा-मित्राय नमः।
उत्तराणि- (क) रवये नमः।
(ख) सूर्याय नमः ।
(ग) भानवे नमः।
(घ) खगाय नमः।
(ङ) पूष्णे नमः।
(च) हिरण्यगर्भाय नमः।
(छ) मरीचये नमः।
(ज) आदित्याय नमः।
(झ) सवित्रे नमः।
(ञ) अर्काय नमः।
(ट) भास्कराय नमः।

प्रश्न 5. उदाहरणानुसारं कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य वाक्यानि रचयन्तु –
यथा-अग्नये नमः।
उत्तराणि-
(क) आचार्यायै नमः।
(ख) त्रिवर्णध्वजाय नमः।
(ग) जनकाय नमः।
(घ) वृक्षाय नमः।
(ङ) देव्यै नमः।
(च) भगिन्यै नमः।
(छ) मातामहद्यै नमः।
(ज) जनन्यै नमः।
(झ) पृथिव्यै नमः।
(ञ) नद्यै नमः।

प्रश्न 6. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखन्तु-

यथा- सैनिकः (देश) जीवनं प्रयच्छति ।
सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति ।
(क) माता (याचक) वस्त्रं ददाति ।
(ख) पौत्रः (पितामही) औषधं ददाति ।
(ग) अहं (भगिनी) उपायनं ददामि।
(घ) पिता (सेविका) वेतनं ददाति ।
(ङ) त्वं (मित्र) पुष्पं ददासि ।
(च) देवः (भक्त) आशीर्वादं ददाति ।
(छ) आरक्षकः (चार) दण्डं ददाति ।

उत्तराणि (क) माता याचकाय वस्त्रं ददाति ।
(ख) पौत्रः पितामहौ औषधं ददाति ।
(ग) अहं भगिन्यै उपायनं ददामि।
(घ) पिता सेविकायै वेतनं ददाति ।
(ङ) त्वं मित्राय पुष्पं ददासि ।
(च) देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति ।
(छ) आरक्षकः चौराय दण्डं ददाति ।

प्रश्न 7. उदाहरणानुसारं माता कस्मै/कस्यै धनं ददाति इति कोष्ठके विद्यमानानि पदानि उपयुज्य लिखन्तु-
उत्तराणि (क) माता पुत्र्यै धनं ददाति ।
(ख) माता पुत्राय धनं ददाति ।
(ग) माता पाचिकायै धनं ददाति ।
(घ) माता आपणिकाय धनं ददाति ।
(ङ) माता याचकाय धनं ददाति ।
(च) माता पितामहौ धनं ददाति ।

प्रश्न 8. उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु –
यथा-गणेश- गणेशाय गणेशाभ्याम् गणेशेभ्यः
उत्तरम् –
(क) भक्त – भक्ताय भक्ताभ्याम् भक्तेभ्यः
(ख) सेविका – सेविकायै सेविकाभ्याम् सेविकाभ्यः
(ग) अनुजा अनुजायै अनुजाभ्याम् अनुजाभ्यः
(घ) गृहिणी – गृहिण्यै गृहिणीभ्याम् गृहिणीभ्यः
(ङ) कुमारी – कुमार्यै कुमार्यभ्याम् कुमारीभ्यः
(च) वन – वनाय वनाभ्याम् वनेभ्यः
(छ) मित्र – मित्राय मित्राभ्याम् मित्रेभ्यः